درسنامه آموزشی فرهنگ و هنر کلاس هفتم

درس اوّل: معرفی خطّ کوفی، انواع مشق و مشق سطرنویسی

پیشینه‌ی هنر خوشنویسی و شاخه‌های مختلف آن به روزگار بسیار دور می‌رسد. در این میان، پیدایش هر نوع خط به‌طور رسمی به یکی از بزرگان تاریخ هنر خوشنویسی نسبت داده شده است؛ اما باید دانست پیدایش هر نوع خط، محصول تجربه‌ی جمعی بوده است و شکل های اولیه‌ی هر خط پیش از اینکه به‌طور رسمی ابداع و ثبت شود، وجود داشته است.

خطّ کوفی: شکل‌هایی از خطوط، پیش از اسلام در حجاز رواج داشتند، اما پس از اسلام به حوزه‌های تحت نفوذ جهان اسلام نیز راه پیدا کردند و هندسه‌ی کامل‌تری یافتند. مجموع این شکل‌ها در شهر کوفه بیشترین تغییر و تکامل را پیدا کرد و به خطّ کوفی مشهور شد.

خطّ کوفی، که با ورود اسلام به ایران جانشین خط پهلوی و اوستایی شد تا قرن سوم هجری و کمی بعد از آن برای نگارش به‌کار می‌رفت اما از قرن پنجم، بیشتر در کتیبه‌نگاری، تزیین ظروف و پارچه‌ها و… به‌کار گرفته می‌شد.

خطّ کوفی قدیمی‌ترین نوع خوشنویسی است که تا امروز هم از آن استفاده می‌شود.

در تعریف تخصصی این خط می‌گویند: خطّ کوفی خطی است که یک دانگ آن دور و پنج دانگ آن سطح است. به شکل زیر توجه کنید.

به سطر زیر توجّه کنید. آیا تا به حال مشق خوشنویسی کرده‌اید؟ آیا می‌دانید چند نوع مشق خوشنویسی وجود دارد؟

انواع مشق خوشنویسی

مشق خوشنویسی سه نوع است: مشق عملی، مشق نظری و مشق خیالی.

مشق عملی همان نوشتن و تمرین کردن است.
مشق نظری نگاه کردن به خطّ خوب و به خاطر سپردن شکل‌ها و اندازه‌های حروف و کلمات است.
مشق خیالی فکر کردن به این است که چگونه و با چه ترکیب و شکلی بنویسیم. مشق خیالی به مراحل بالای خوشنویسی مربوط است و در این مرحله شما به آن نیاز ندارید.

درس دوم: معرفی خطّ نسخ و مشق سطرنویسی نستعلیق

خط نسخ

ابوعلی محمدبن علی فارسی معروف به ابْنِ مُقْله (328 - 272 ق) خطّ نسخ را با الهام از خطّ کوفی پدید آورد. خطّ نسخ به‌دلیل آسانی در خواندن و نوشتن به تدریج جای خطّ کوفی را در نگارش گرفت و تا امروز، که نزدیک به هزار سال از پیدایش خط نسخ می‌گذرد، هیچ خطّی به اندازه‌ی  این خط در نگارش به‌ویژه نگارش قرآن کریم، مورد استفاده قرار نگرفته است. خط نسخ را این‌گونه تعریف می‌کنند: دو دانگ دور و چهار دانگ سطح دارد، ارتفاع کلمات آن زیاد نیست و یک کرسی دارد.

سطرنویسی نستعلیق

اوّلین شکل در آموزش خوشنویسی، سطرنویسی است که اهمّیت بسیاری دارد و پایه‌ی تمامی قالب‌های دیگر خوشنویسی است. سطرنویسی از سطرهایی با کلمات ساده آغاز می‌شود. در تحریر سرمشق‌ها علاوه بر خوشنویسی با قلم، شکل تحریری (خط ریز) سرمشق نیز آمده است و شما هم‌زمان هر دو شکل را خواهید آموخت. (توجّه: لوازم خوشنویسی در خوب نوشتن نقش مهمّی دارند؛ پس برای نوشتن از ابزار بهتر استفاده کنید. برای تمرین خطّ درشت از ابزار خوشنویسی (قلم و مرکبّ) و برای تمرین خط تحریری فقط از مداد معمولی یا خودنویس استفاده کنید.)

درس سوم: معرفی خطّ ثلث و مشق سطرنویسی

خطّ ثلث: این خط به خطّ نسخ شباهت زیادی دارد؛ با این تفاوت که در آن، کلمات ارتفاع و پیچ و تاب بیشتری دارند و ممکن است با چند کرسی نوشته شوند. در تعریف خطّ ثلث گفته‌اند دو دانگ دور و چهار دانگ سطح دارد؛ یعنی دو بخش آن دور و چهار بخش آن سطح است. بیشترین کاربرد این خط در خلق تابلوهای هنری، کتیبه‌نگاری آیات و احادیث و تزیین در معماری است.

اِبْنِ مُقْله با نبوغ سرشار خود علاوه بر خطّ نسخ، پنج خطّ دیگر به نام‌های ثُلث، مُحَقَّقْ، رِیْحٰان، رِقٰاعْ و توقی به‌وجود آورد و به پدیدآورنده‌ی خطوط شش‌گانه شهرت یافت.

درس چهارم: معرفی خطّ محقق و مشق سطرنویسی نستعلیق

خط محقّق

یکی دیگر از خطوط شش‌گانه، خطّ محقّق است.

محقّق خطی است با اندام درشت و فاصله‌های منظم و ساده و یکدست. نگارش قرآن کریم، کتابت متون ارزشمند، خلق قطعات هنری و کتیبه‌های زیبا از کاربردهای خطّ محقّق است.برای تعریف خطّ محقّق باید گفت خطی است که یک دانگ و نیم دور و چهار دانگ سطح دارد.